Ұйымдар арасындағы өзара есепке жатқызу Сіз клиентке қарызсыз, клиент сізге қарыз: екі қарызды ақшасыз жабыңыз
Қарсы талаптарды есепке жатқызу (взаимозачёт) — бір-біріне қарыздарды төлем тапсырмасынсыз өтеудің заңды тәсілі. ҚР Азаматтық кодексінің 370-бабы бойынша ұйымдар арасындағы өзара есепке жатқызу қашан мүмкін, қашан тыйым салынғанын, бір тараптың хаты жеткілікті ме, есепке жатқызу туралы өтінішті немесе актіні қалай жасау керектігін және контрагент банкрот бола бастаса не өзгеретінін талдаймыз.
2026 жылғы 30 қыркүйекте жаңартылды · ҚР АК 2026 жылғы редакциясында · оқу уақыты 10 минут
Қарыздарды қашан есепке жатқызуға болады: 370-баптың шарттары
Есепке жатқызу орындаумен, ақшалай өтемақымен (отступное) және борышты кешірумен бір қатарда тұр: бұл міндеттемені тоқтататын негіздердің бірі (АК, 367-бап). Егер міндеттемеге қарсы біртекті талап болса және оның мерзімі келсе, мерзімі көрсетілмесе немесе талап ету сәтімен айқындалса, міндеттеме толық немесе ішінара тоқтатылады.
Мысал. «Орда Пласт» ЖШС сізден шикізат сатып алады және екі жүкқұжат бойынша 3 150 000 ₸ қарыз. Сіз олардан ыдыс сатып аласыз және 1 200 000 ₸ қарызсыз, төлем мерзімі 10.09.2026 өтіп кетті. 1 200 000 ₸ сомасына есепке жатқызу сіздің қарызыңызды толық жабады, ал олардың қарызы 1 950 000 ₸-ге дейін азаяды. Шоттан ақша кеткен жоқ, ал екі тараптың да сальдосы бірдей сомаға азайды.
Міндеттеме мерзімі келген не мерзімі көрсетілмеген немесе талап ету сәтімен айқындалған қарсы біртекті талапты есепке жатқызу арқылы толық немесе ішінара тоқтатылады. Есепке жатқызу үшін бір тараптың өтініші жеткілікті.
ҚР АК, 370-бап, 1-тармақ
- 01Қарсы талап
Сіз өзіңізге қарыз сол компанияның өзіне қарызсыз. «Орда Пласт» қарызын басқа ЖШС-ке деген қарызыңызбен есепке жатқызуға болмайды, тіпті құрылтайшысы бір болса да.
- 02Біртекті
Ақшаға қарсы ақша — ең жиі кездесетін және дау тудырмайтын жағдай. Тауар жеткізу міндеті мен төлеу міндетін біртекті деп айтуға болмайды.
- 03Мерзімі келді
Есепке жатқызылатын талаптың төлем мерзімі өтті, не мерзімі жоқ, не ол «талап ету бойынша». Ең оңайы — екі қарыздың да мерзімі өткенде: дауласатын ештеңе жоқ.
- 04Талап қою мерзімі өтпеген
Үш жылдан асқан талапты, егер екінші тарап талап қою мерзіміне сілтеме жасаса, есепке жатқызу мүмкін болмайды. Оны қалай есептеу керек — талап қою мерзімі туралы мақалада.
Есепке жатқызу үшін бір тараптың өтініші жеткілікті
370-бап бойынша контрагенттің келісімі қажет емес. Бірақ өтініш оған жетуі керек, және мұны дәлелдеуге тура келеді. Контрагент келіссе, екіжақты акт сенімдірек.
Контрагент үндемесе, созбалаңға салса немесе қол қойғысы келмесе. Қандай талаптарды және қандай сомада есепке жатқызатыныңызды өзіңіз хабарлайсыз.
Не көрсету керек: шарттардың нөмірі мен күні; екі тараптың құжаттары — нөмірі, күні, сомасы және төлем мерзімі көрсетілген жүкқұжаттар немесе актілер; есепке жатқызу сомасы; есепке жатқызудан кейінгі қалдық және оның кімнің пайдасына екені; директордың немесе сенімхат бойынша өкілдің қолы.
Қалай жіберу керек: сотқа дейінгі кінәрат-талап (орыс тілінде) сияқты — қолхатпен, хабарламасы бар тапсырыс хатпен немесе шартта көрсетілген тәсілмен. WhatsApp-тағы көшірме артық болмайды, бірақ негізгі тәсіл ретінде жарамайды.
Контрагент келіскенде. Екі тараптың қолы өтініш жетті ме және қандай сомамен деген дауларды жояды.
Не көрсету керек: өтініштегінің бәрі, оған қоса екі тараптың есепке жатқызуға дейінгі және кейінгі есеп айырысу сальдосы, есепке жатқызу күні және екі тараптың уәкілетті тұлғаларының қолдары.
Неден бастау керек: алдымен салыстыру актісіне қол қойыңыз, содан кейін салыстырылған сомалар бойынша есепке жатқызыңыз. Сонда өзара есепке жатқызу актісінде тек ауызша келісілген сандар болмайды.
Қарыздар қарсы болса да, қашан есепке жатқызуға болмайды
370-баптың 2-тармағы есепке жатқызуға жол берілмейтін жағдайларды санап шығады. Жеткізуші үшін бұл тізімнен үшеуі маңызды: талап қою мерзімі, шарт талабы және контрагенттің банкроттығы. Қалғандары азаматтар мен банктерге қатысты.
Талап қою мерзімінің бір нәзік тұсы бар. Тыйым мерзім туралы тараптың өзі мәлімдегенде іске қосылады. Егер сіздің талабыңызға үш жылдан асса, құжаттар бойынша қарыз даусыз болса да, контрагент мерзімге сілтеме жасап, есепке жатқызудан бас тарта алады.
Талаптарды есепке жатқызуға: 1) егер тараптардың бірінің өтініші бойынша талапқа талап қою мерзімі қолданылуға тиіс болса және бұл мерзім өтіп кетсе…
ҚР АК, 370-бап, 2-тармақ, 1-тармақша
Егер тараптардың бірі мерзім туралы мәлімдесе және мерзім өтіп кетсе.
Азаматтардың талаптары. Әдетте компаниялар арасындағы есеп айырысуға қатысы жоқ.
Егер оған қойылатын талаптар талап ету құқығын басқаға беру шартынан туындаса.
Егер жеткізу шарты есепке жатқызуға тыйым салса, бір тараптың өтініші күшіне енбейді. Есеп айырысу бөлімін тексеріңіз.
Оңалту немесе банкроттық туралы іс қозғалғаннан кейін борышкер мен кредиторлар арасында есепке жатқызуға тыйым салынады («Оңалту және банкроттық туралы» Заң, 8-бап, 4-тармақ).
Банкрот болып жатқан клиентпен есепке жатқызуды сотқа дейін үлгеру керек
Сот оңалту немесе банкроттық туралы іс қозғаған күннен бастап іс бойынша шешім шыққанға дейін борышкер мен оның кредиторлары арасында өзара талаптарды есепке жатқызуға жол берілмейді («Оңалту және банкроттық туралы» Заңның 8-бабы, 4-тармағы). Шешімнен кейін есепке жатқызуды кредиторлар комитетінің шешімі бойынша басқарушы мәлімдейді (76-бап, 4-тармақша; 94-бап, 6-тармақша; 101-бап, 3-тармақ).
Мұндай есепке жатқызудың шарттары АК-ке қарағанда қатаңырақ: ол кредиторлармен есеп айырысу кезектілігін бұзбауы, тікелей, өзара, басқа тұлғалардың қатысуынсыз және тек ақшалай талаптар бойынша болуы тиіс. Қарапайым тілмен айтқанда, іс жоқ кезде сіз шешесіз, ал одан кейін — сұрайсыз.
«Орда Пласт»-қа оралайық. Клиенттің банкрот болып жатқаны естілсе, есепке жатқызуды қазір мәлімдеңіз. Іс қозғалғаннан кейін өзіңіздің 1 200 000 ₸ қарызыңызды бәрібір өтеуге тура келеді, ал өзіңіздің 3 150 000 ₸ бойынша ақшаны кредиторлардың төртінші кезегінде күтесіз.
Бір ескерту. Борышкердің іс қозғалғанға дейінгі алты ай ішіндегі бір кредиторға басқалардан артықшылық берген мәмілелерін басқарушы дауласа алады (7-бап, 2-тармақ, 4-тармақша). Есепке жатқызу ірі болса, ал клиент онсыз да шайқалып тұрса, оны заңгермен бірге тексеріңіз. Мұндай жағдайда тағы не істеу керектігін борышкердің банкроттығы туралы мақалада (орыс тілінде) талдадық.
Соттың оңалту немесе банкроттық туралы іс қозғау туралы ұйғарымы шығарылған күннен бастап соттың оңалту немесе банкроттық туралы істі тоқтату туралы ұйғарымы не борышкерге оңалту рәсімін қолдану немесе борышкерді банкрот деп тану туралы сот шешімі заңды күшіне енгенге дейін борышкер мен оның кредиторлары арасында өзара талаптарды есепке жатқызуға жол берілмейді.
«Оңалту және банкроттық туралы» Заң, 8-бап, 4-тармақ
Есепке жатқызуға тек ақша төлеу туралы талаптар бойынша жол беріледі.
Сонда, 101-бап, 3-тармақ
Үш компаниядан тұратын тізбекті тек бәрінің келісімімен жабады
Былай болады: «Жетісу Агро» сізге қарыз, сіз «Алтын Дән»-ге қарызсыз, ал «Алтын Дән» «Жетісу Агро»-ға қарыз. Сомалар бірдей, бәрін бір құжатпен жапқыңыз келеді.
АК-тің 370-бабы екі тараптың қарсы талаптары туралы айтады, ал кодекстен үшжақты есепке жатқызу туралы норманы таппадық. Тізбекте ешбір жұптың қарыздары қарсы емес, сондықтан мұнда бір тараптың өтініші күшіне енбейді.
Шарттық жолдар қалады. Кодекс міндеттемелерді шартта көзделген негіздер бойынша да тоқтатуға рұқсат береді (367-бап, 3-тармақ), сондықтан тізбекті үшеуі де қол қойған келісіммен жабуға болады. Басқа нұсқа — алдымен қарыздарды қарсы ету: талап ету құқығын басқаға беру (339-бап) немесе тек кредитордың келісімімен мүмкін болатын борышты аудару (348-бап) арқылы. Мұндай келісімнің мәтінін заңгерге көрсеткен жөн.
- 1«Жетісу Агро» → сізгежеткізілім үшін 900 000 ₸, мерзімі өтті.
- 2Сіз → «Алтын Дән»шикізат үшін 900 000 ₸, мерзімі өтті.
- 3«Алтын Дән» → «Жетісу Агро»қызметтер үшін 900 000 ₸, мерзімі өтті.
1С-тегі есепке жатқызу және бухгалтерден не сұрау керек
Қазақстанға арналған 1С-те есепке жатқызу жеке құжатпен рәсімделеді. Конфигурацияға қарай бұл, мысалы, «Корректировка долга» (борышты түзету) немесе «Проведение взаимозачёта» (өзара есепке жатқызуды жүргізу). Құжат өткізілгеннен кейін сатып алушылармен есеп айырысу шотындағы сатып алушының қарызы және жеткізушілермен есеп айырысу шотындағы сіздің қарызыңыз бірдей сомаға азаяды.
Құжаттың негізі — алынғаны туралы белгісі бар есепке жатқызу туралы өтінішіңіз немесе қол қойылған акт. Оны екі жеткізілім бойынша жүкқұжаттармен бірге сақтаңыз.
ЭШФ әдеттегідей жеткізілімдердің өзі бойынша жазылады. Салық кодексінен есепке жатқызу кезіндегі ЭШФ туралы арнайы ережені таппадық, сондықтан нақты есепке жатқызудың салық мәселелерін бас бухгалтермен немесе салық кеңесшісімен талқылаңыз.
Есепке жатқызу сомасына, құжатта көрсетілген сол контрагент және шарт бойынша.
Сол сомаға. Есепке жатқызудан кейін екі шот бойынша қалдықтар өтінішпен немесе актімен сәйкес келуі тиіс.
Тиеп-жөнелтулер бойынша шот-фактуралар қалады. Салық мәселелері — бухгалтерге.
Есепке жатқызудан кейін контрагентке салыстыру актісін жіберіңіз. Сәйкес келсе — дауласатын ештеңе жоқ.
Сервис кіммен өзара есепке жатқызу мүмкін екенін өзі табады
Клиенттер жүздеп болғанда қарсы қарыздар жоғалып кетеді: сатып алушыларды бір бухгалтер жүргізеді, жеткізушілерді — басқасы. debitorka.kz 1С-тен дебиторлық берешекті де, 3310 және 4110 шоттары бойынша кредиторлық берешекті де алып, бір мезгілде сізге қарыз әрі сіз қарыз контрагенттерді іздейді.
Жұптар 1С-тегі әр ұйымыңыздың ішінде ізделеді. Есепке жатқызу сомасы — екеуінің кішісі: осы контрагент бойынша дебиторлық немесе кредиторлық берешек. Құрамын сервис ең ескілерінен бастап екі тараптың құжаттары бойынша жіктейді, ал тараптардың сомалары теңгесіне дейін сәйкес келеді.
Ұсыныстар директордың дашбордында көрінеді: контрагент, оның сізге қарызы, сіздің оған қарызыңыз және есепке жатқызу сомасы. «Одобрить» (мақұлдау) батырмасымен кейстерді жабу құқығы бар қызметкер кабинетте шешімді белгілейді. Есепке жатқызудың өзін сервис жүргізбейді: контрагентке арналған өтінішті немесе актіні және 1С-тегі құжатты бухгалтер жасайды. Функция барлық тарифке кіреді.
Қолданыстағы редакциялар бойынша тексердік
Нормалар adilet.zan.kz сайтындағы 2026 жылғы қыркүйектегі редакциядағы мәтіндермен салыстырылды. Мақала ережелерді қарапайым тілмен түсіндіреді және нақты есепке жатқызу бойынша заңгер мен салық кеңесшісінің кеңесін алмастырмайды.
- ҚР Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім)367-бап — міндеттемелерді тоқтату негіздері; 370-бап — есепке жатқызу және оған тыйымдар; 339, 348-баптар — талапты басқаға беру және борышты аудару
- «Оңалту және банкроттық туралы» ҚР Заңы7-бап — борышкердің мәмілелерін даулау; 8-бап, 4-тармақ — іс қозғалғаннан кейін есепке жатқызуға тыйым; 76, 94, 101-баптар — кредиторлар комитетінің шешімі бойынша есепке жатқызу
Өзара есепке жатқызу туралы жиі қойылатын сұрақтар
Ұйымдар арасында өзара есепке жатқызуды қалай жүргізуге болады?
Қарсы қарыздарды салыстырып, екі тараптың құжаттары, есепке жатқызу сомасы және қалдығы көрсетілген есепке жатқызу туралы өтінішті немесе екіжақты актіні жасап, оны контрагентке қолхатпен тапсырып, есепке жатқызуды 1С-те жеке құжатпен көрсету керек. ҚР АК 370-бабы бойынша есепке жатқызу үшін бір тараптың өтініші жеткілікті.
Өзара есепке жатқызуға контрагенттің келісімі керек пе?
Жоқ, егер талаптар қарсы, біртекті болса және олардың мерзімі келсе: есепке жатқызу үшін бір тараптың өтініші жеткілікті (ҚР АК, 370-бап, 1-тармақ). Ерекшелік — есепке жатқызуға тыйым салатын немесе ерекше тәртіп талап ететін шарт (2-тармақ, 5-тармақша).
Талап қою мерзімі өткен қарызды есепке жатқызуға бола ма?
Егер екінші тарап мерзімнің өткенін мәлімдесе, болмайды: мұндай есепке жатқызуға ҚР АК 370-бабының 2-тармағының 1-тармақшасы тікелей тыйым салады.
Банкрот контрагентпен өзара есепке жатқызу жүргізуге бола ма?
Оңалту немесе банкроттық туралы іс қозғалғаннан бастап сот шешіміне дейін өзара талаптарды есепке жатқызуға тыйым салынады. Шешімнен кейін, егер есепке жатқызу тікелей, өзара, ақшалай болса және кезектілікті бұзбаса, оны кредиторлар комитетінің шешімі бойынша басқарушы мәлімдейді («Оңалту және банкроттық туралы» Заң, 8-бап, 4-тармақ; 101-бап, 3-тармақ).
Үшжақты өзара есепке жатқызу мүмкін бе?
ҚР АК 370-бабы екі тараптың қарсы талаптары туралы айтады, сондықтан үш компаниядан тұратын тізбекті бір тараптың өтінішімен жабу мүмкін емес. Оны барлық қатысушылардың келісімімен (367-бап, 3-тармақ) немесе талапты басқаға беру арқылы жабады; мәтінін заңгермен келіскен дұрыс.
Қарыздың бір бөлігін ғана есепке жатқызуға бола ма?
Иә. Міндеттеме есепке жатқызу арқылы толық немесе ішінара тоқтатылады (370-бап, 1-тармақ). Екі соманың кішісінен артық есепке жатқызуға болмайды, үлкен қарыздың қалдығы төлеуге қалады.
Дебиторлық берешекті әр контрагент және құжат бойынша көрсетеміз
- 130 минуттық қоңырауӨңдеуді 1С-іңізге қосамыз. Базаны интернетке ашпаймыз.
- 2Құжаттар бойынша қарыздарӘр жүкқұжат бойынша қалдық, мерзім және мерзімнің өтуі, 1С-пен теңгесіне дейін салыстырылған.
- 3Әрқайсысымен не істеу керекКімге еске салу, кімге салыстыру актісін жіберу, кіммен есепке жатқызу туралы сөйлесетін уақыт келді.
Қоңыраусыз: өзіңіз байқап көріңіз — 7 күн тегін немесе демо-кабинетті ашыңыз.