Қарызды талап ету құқығын басқаға беру Клиенттің қарызын сатуға болады. Мәселе — кімге және қаншаға
Қарыз жарты жыл бойы тұр, ал ақша қазір керек. ҚР АК бойынша талап ету құқығын басқаға беру (цессия) қалай жұмыс істейтінін, қарызды сатып алушыға не өтетінін, коллекторлар ЖШС-ның қарызын ала ма, факторингтің айырмашылығы неде және қашан өзіңіз өндіріп алған тиімді екенін талдаймыз.
Жаңартылды: 30 қыркүйек 2026 · ҚР АК және коллекторлар туралы заң 2026 жылғы редакцияда · оқу 11 минут
Заң бойынша коллекторлық агенттік банктер мен МҚҰ-ның қарыздарымен жұмыс істейді
«Коллекторлық қызмет туралы» Заң банктік қарыз немесе микрокредит шарты бойынша қарызды берешек деп, ал кредитор деп банкті, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымды немесе микроқаржы ұйымын атайды (1-бап). Агенттік осындай кредитормен сотқа дейін өндіріп алу туралы шарт бойынша жұмыс істейді (4-баптың 1-тармағы).
Сатып алушының жеткізуші алдындағы қарызы бұл схемаға кірмейді. Сондықтан «ЖШС-ның қарызын коллекторларға беруге бола ма» деген сұраққа жауап мынадай: заң мағынасындағы коллекторлық агенттік басқа қарыздармен жұмыс істейді, және оның қағидалары жүкқұжат бойынша қарызға қолданылмайды. Коллекторлық агенттік деп аталуға заң тек тізілімге енгізілгендерге ғана рұқсат береді (3-баптың 2-тармағы).
Егер компания клиентіңіздің қарызын өндіріп алуды ұсынса, ол қандай шарт ұсынып отырғанына қараңыз. Не бұл тапсырма немесе қызмет көрсету, және ол сіздің атыңыздан әрекет етеді (АК, Ерекше бөлім, 846, 683-баптар). Не ол қарызды басқаға беру арқылы сатып алады. Қалғанының бәрі осыған байланысты.
банктік қарыз шарты немесе микрокредит беру туралы шарт бойынша берешек (бұдан әрі – берешек) – борышкердің кредитор алдындағы банктік қарыз шарты немесе микрокредит беру туралы шарт бойынша негізгі борышты, сыйақыны, комиссияларды, тұрақсыздық айыбын (айыппұлды, өсімпұлды) төлеу жөніндегі міндеттемелері
«Коллекторлық қызмет туралы» ҚР Заңы, 1-бап, 1) тармақша
Азаматтық кодекс қарызды басқаға беру туралы не дейді
Талапты басқаға беру — сіз мәміле бойынша борышкерден ақша талап ету құқығыңызды басқа адамға беретін жағдай (339-баптың 1-тармағы). Қағидалар АК-нің 19-тарауының тоғыз бабын алады, және олардың әрқайсысы дерлік қарыздың бағасына әсер етеді.
Егер заңда немесе шартта өзгеше талап етілмесе. Жеткізу шартында талапты басқаға беруге тыйым жоқ па, тексеріңіз: талапты басқаға беру заңнамаға немесе шартқа қайшы келмейтін шамада жол беріледі. Кредитордың жеке басы борышкер үшін елеулі маңызы болса, талапты оның келісімінсіз басқаға беруге болмайды.
Жеткізу шарты жазбаша жасалған — демек, талапты басқаға беру де жазбаша ресімделеді.
Жазбаша хабарлама болмағанша борышкер сізге төлеуге құқылы, және бұл тиісті кредиторға орындау болып саналады. Тәуекелді жаңа кредитор көтереді.
Құқық басқаға беру сәтінде болған көлемде және шарттармен, қарызды қамтамасыз етумен және басқа байланысты құқықтармен бірге өтеді, егер заңда немесе шартта өзгеше айтылмаса. Тұрақсыздық айыбы туралы талапты басқаға беру шартында тікелей жазған дұрыс.
Сіз талап ету құқығын куәландыратын құжаттарды беруге және өндіріп алу үшін маңызды мәліметтерді хабарлауға міндеттісіз. Жаңа кредитор құқықтың өткенін дәлелдемейінше, борышкер оған төлемеуге құқылы.
Борышкер хабарламаға дейін сізге қарсы айта алатынның бәрін сатып алушыға да айтады. Және оған қарсы сізге қойған қарсы талабын есепке жатқызуға құқылы.
Кредитордың ауысуы талап қою мерзімін және оны есептеу тәртібін өзгертпейді. Осы үш жылды қалай есептеу керектігін талап қою мерзімі туралы мақалада талдадық.
Сатып алушының алдында сіз талаптың жарамсыздығы үшін жауап бересіз, бірақ борышкер үшін кепілдік бермесеңіз және шартта өзгеше айтылмаса, борышкердің төлемегені үшін жауап бермейсіз.
Талапты басқаға беру шартына не жазу керек
Талапты басқаға беру шартына сіз (цедент) және қарызды сатып алушы (цессионарий) қол қояды. Борышкер оған қатыспайды, бірақ талаптың басқаға берілгенін жазбаша білуі тиіс.
Талап неғұрлым дәл сипатталса, борышкердің жаңа кредитормен дауласуына соғұрлым себеп аз болады. Ал борышкер қол қойған салыстыру актісін сатып алушы жалаң жүкқұжаттан жоғары бағалайды: бұл — борышты жазбаша мойындау.
Талапты басқаға берген бастапқы кредитор жаңа кредитордың алдында өзіне берілген талаптың жарамсыздығы үшін жауап береді, бірақ бұл талапты борышкердің орындамағаны үшін жауап бермейді…
ҚР АК, 347-бап
- 1ТараптарАтаулары, БСН, кім қол қояды және қандай негізде.
- 2Қандай талапЖеткізу шарты, жүкқұжаттар немесе актілер: нөмірі, күні, төлем мерзімі, сомасы, қалдығы.
- 3КөлеміНегізгі борыш және тұрақсыздық айыбы — есептелгені және болашақтағысы. Тұрақсыздық айыбын өзіңізге қалдырсаңыз, солай жазыңыз.
- 4Бағасы және оны төлеуСомасы, мерзімі және сізбен есеп айырысу тәртібі.
- 5ҚұжаттарНе беретініңіздің тізбесі: шарт, жүкқұжаттар, ЭШФ, салыстыру актісі, кінәрат-талап және оған жауап.
- 6Борышкерге хабарлауЖазбаша хабарламаны кім және қандай мерзімде жібереді және табыс етілгенін қалай дәлелдейді.
- 7ЖауапкершілікТалаптың жарамдылығы үшін сіз заң бойынша жауап бересіз. Борышкердің төлеуіне кепілдік бересіз бе — бөлек талап.
Қарыз үшін қанша беретіні неге байланысты
Орташа «дисконттарды» келтірмейміз: Қазақстандағы компаниялардың қарыздарын сату бойынша ашық статистиканы таппадық, ал ойдан шығарылған пайыз тек зиян келтіреді. Есесіне сатып алушы алдымен нені тексеретіні түсінікті.
- 01Борышты мойындау
Борышкер қол қойған салыстыру актісі немесе кінәрат-талапқа жауап. Жазбаша мәміле бойынша борыш жазбаша мойындалса, кредитор сотсыз нотариустың атқарушылық жазбасын ала алады.
- 02Сот шешімі
Сот шешімімен немесе атқарушылық жазбамен расталған қарызға дау айту қиынырақ.
- 03Талап қою мерзімінің қалдығы
Сатып алушы үшін үш жыл сіздегідей күннен бастап өтеді (181-бап). 2,5 жыл болған қарызды өндіріп алуға уақыт жоқтың қасы.
- 04Қарсылықтар және қарсы қарыздар
Тауар сапасы туралы дау, толық жеткізбеу, борышкердің сізге қойған қарсы талаптары — мұның бәрі қарызбен бірге сатып алушыға өтеді (343-бап; 370-баптың 3-тармағы).
- 05Борышкердің жағдайы
Борышкер банкроттық рәсімінде болса, сатып алушыға кредиторлар кезегі қалады. Шоттары мен мүлкі бар жұмыс істеп тұрған компания — басқа әңгіме.
- 06Қамтамасыз ету
Кепіл, кепілдік немесе кепілгерлік қарызбен бірге сатып алушыға өтеді (341-бап) және оны құндырақ етеді.
Факторинг — қарыздың мерзімі әлі өтпей тұрғанда кейінге қалдыруға қарсы ақша
АК-де факторинг ақшалай талапты басқаға беру арқылы қаржыландыру деп аталады (Ерекше бөлім, 37-тарау). Қаржы агенті сізге ақша береді, ал сіз оған сатып алушыға қойылатын ақшалай талапты бересіз (729-баптың 1-тармағы).
Мерзімі өткен қарызды сатудан басты айырмашылығы: төлем мерзімі әлі келмеген талапты да, тіпті болашақ талапты — сіз әлі жасайтын жеткізілім үшін ақша алу құқығын да беруге болады (731-баптың 1-тармағы). Сондықтан факторинг — жарты жыл бойы тұрған қарыз үшін емес, ірі сатып алушыларға беретін кейінге қалдыруларыңызға арналған құрал.
Шарт — тек жазбаша (730-бап). Сатып алушымен шарттағы талапты басқаға беруге тыйым қаржы агентіне беруді жоймайды, бірақ бұзғаныңыз үшін сатып алушының алдында жауап бересіз (733-бап). Сатып алушы талап пен агент аталған жазбаша хабарламадан кейін агентке төлейді (735-бап).
Екі модель бар. Агент талапты сатып алады: борышкер төлейтіннің бәрі оныкі, ал жетпей қалғаны үшін сіз жауап бермейсіз (736-баптың 1-тармағы). Немесе талап сіздің агент алдындағы қарызыңызды қамтамасыз ету үшін берілген: артығын агент қайтарады, жетпегенін сіз төлейсіз (2-тармақ). Сатып алушының төлемегені үшін әдепкі бойынша жауап бермейсіз, бірақ шартта өзгеше айтылуы мүмкін (732-баптың 3-тармағы).
Ақшалай талапты басқаға беру арқылы қаржыландыру шарты бойынша бір тарап (қаржы агенті) екінші тараптың (клиенттің) иелігіне ақша береді немесе беруге міндеттенеді, ал клиент үшінші тұлғаға қоятын өзінің ақшалай талабын қаржы агентіне береді немесе беруге міндеттенеді…
ҚР АК (Ерекше бөлім), 729-бап, 1-тармақ
Қаржыландыру берілетін басқаға берудің нысанасы төлем мерзімі келген ақшалай талап (қолда бар талап) та, болашақта туындайтын ақша алу құқығы (болашақ талап) та болуы мүмкін.
ҚР АК (Ерекше бөлім), 731-бап, 1-тармақ
Заңгер жалдау — қарызды сатумен бірдей емес
Екі жағдайда да қарызбен басқа біреу айналысады. Бірақ кредитор болып тек біреуінде ғана қаласыз.
- Сатып алушы кредитор болады, қарыз сіздің дебиторлық берешегіңізден шығады.
- Ақшаны талапты басқаға беру шартындағы баға бойынша және мерзімде аласыз.
- Сатып алушы бағадан артық өндіріп алғанның бәрі — оныкі.
- Қарыздың жарамдылығы үшін сіз жауап бересіз (347-бап).
- Кредитор болып сіз қаласыз: заңгер тапсырма немесе қызмет көрсету шарты бойынша сіздің атыңыздан әрекет етеді.
- Борышкер сізге төлейді, заңгерге — шарт бойынша сыйақы: тіркелген, өндіріп алынғанның пайызы немесе екеуі де.
- Бітімгершілік келісім, бөліп төлеу, қарыздың бір бөлігінен бас тарту — мұны сіз немесе сенімхат шегінде өкіліңіз шешеді.
- Өндіріп алу сәтсіз болса — қарыз сізде қалады: оны кейін сатуға немесе есептен шығаруға болады.
Сату, заңгерге беру немесе өзіміз өндіріп алу
Қарызды сату — жылдам, бірақ арзан. Өзіңіз өндіріп алу — ұзағырақ, есесіне бүкіл қарыз бен тұрақсыздық айыбы сіздікі.
- Борыш жазбаша мойындалған — сотсыз атқарушылық жазба.
- Мойындау жоқ — кінәрат-талап және талап арыз, заңды тұлғалар үшін мемлекеттік баж сомадан 3%.
- Бүкіл қарыз бен тұрақсыздық айыбы сізде қалады.
- Сатылар бойынша жол — ЖШС-дан қарызды қалай өндіріп алуға болады мақаласында.
- Сол жол, бірақ жұмысты заңгер атқарады.
- Сіз гонорар төлейсіз, борышкердің ақшасы сізге келеді.
- Қарыздар аз және ірі болғанда мағынасы бар.
- Жылдам: ақша талапты басқаға беру шарты бойынша.
- Арзан: сатып алушы бағаға тәуекелді, талап қою мерзімін және өз шығыстарын қосады.
- Қарыз есептен шығады, оны кері қайтару мүмкін емес.
- Алдымен жеткізу шартында талапты басқаға беруге тыйымды тексеріңіз.
Мысал. «Каспий Логистика» 5 100 000 ₸ қарыз, мерзімі 38 күнге өткен, 18.09-ға дейін уәде етілген транш бұзылды. Қарызды талапты басқаға беру шартындағы бағамен сатуға, заңгерге шарт бойынша гонорар төлеуге болады, ал өзіңіз өндіріп алсаңыз, бүкіл қарыз бен тұрақсыздық айыбы өзіңізде қалады.
Қай жолды таңдау керектігін құжаттар, борыштың жазбаша мойындалуы және талап қою мерзімінің аяқталуына дейінгі уақыт шешеді.
Қолданыстағы редакциялар бойынша тексердік
Нормалар adilet.zan.kz сайтындағы 2026 жылғы қыркүйектегі редакция мәтіндерімен салыстырылды. Мақала тәртіпті қарапайым тілмен түсіндіреді және нақты мәміле бойынша заңгер кеңесін алмастырмайды.
- ҚР Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім)181-бап — тұлғалар ауысқан кездегі талап қою мерзімі; 19-тарау, 339–348-баптар — талапты басқаға беру және борышты аудару; 370-бап, 3-тармақ — жаңа кредиторға қарсы есепке жатқызу; 385-бап — баға
- ҚР Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім)406-бап, 4-тармақ — мүліктік құқықтарды сату; 37-тарау, 729–737-баптар — факторинг; 683 және 846-баптар — қызметтер және тапсырма
- «Коллекторлық қызмет туралы» ҚР Заңы1-бап — қандай қарыздар мен кредиторлар; 3-бап — коллекторлық агенттіктердің тізілімі; 4-бап — берешекті өндіріп алу туралы шарт
- 2026 жылғы ҚР Салық кодексі665-бап — соттардағы мемлекеттік баж мөлшерлемелері
Алдымен қай қарыздарды өзіңіз соңына дейін жеткізген жөн екенін қараңыз
debitorka.kz 1С-тегі әр құжат бойынша дебиторлық берешекті көрсетеді: мерзімі қанша күнге өткен, кім төлеуге уәде беріп, траншты бұзды, не 90 күннен асып кетті. Мұндай көрініс бойынша нені сату, ал не үшін күресу керектігін шешу оңайырақ.
Салыстыру актісіне қол қойылған және борышкері жұмыс істеп тұрған қарызды өзіңіз өндіріп алуға болады: кінәрат-талап пен салыстыру актісін сервис 1С деректерінен Word-қа жинайды. Ал қарызды сатуға шешсеңіз, сол деректерден сатып алушыға арналған құжаттар тізбесі шығады.
Қарызды басқаға беру туралы жиі қойылатын сұрақтар
Заңды тұлғаның қарызын сатуға бола ма?
Иә. Кредитор талап ету құқығын басқаға беру шарты бойынша басқа адамға бере алады, егер заңда немесе шартта өзгеше талап етілмесе, борышкердің келісімі қажет емес (ҚР АК 339-бабы). Талапты басқаға беру бастапқы мәміледегідей жазбаша нысанда ресімделеді (346-бап), ал борышкерге жазбаша хабарланады.
Коллекторлар ЖШС-ның жеткізілім бойынша қарызын ала ма?
«Коллекторлық қызмет туралы» Заң банктік қарыз және микрокредит шарттары бойынша қарыздарға қатысты (1-бап). Сатып алушының жеткізуші алдындағы қарызы оған жатпайды. Мұндай қарызды өздері, заңгер арқылы өндіріп алады немесе талапты басқаға беру шарты бойынша сатады.
Талап ету құқығын басқаға беруге борышкердің келісімі қажет пе?
Әдетте, жоқ: заңда немесе шартта өзгеше көзделмесе, келісім талап етілмейді (339-баптың 2-тармағы). Кредитордың жеке басы борышкер үшін елеулі маңызы болса, талапты келісімсіз басқаға беруге болмайды (345-баптың 2-тармағы). Жеткізу шартыңыз талапты басқаға беруге тыйым салмайтынын тексеріңіз.
Қарызды басқаға бергенде тұрақсыздық айыбы өте ме?
ҚР АК 341-бабы бойынша құқық басқаға беру сәтінде болған көлемде және шарттармен, қамтамасыз етумен және басқа байланысты құқықтармен бірге өтеді, егер заңда немесе шартта өзгеше айтылмаса. Дауласпау үшін талапты басқаға беру шартында тұрақсыздық айыбы — есептелгені және болашақтағысы — өте ме, тікелей көрсетіңіз.
Борышкер төлемесе, қарызды сатушы жауап бере ме?
Жоқ, егер ол борышкер үшін кепілдік бермесе және шартта өзгеше айтылмаса. Бастапқы кредитор жаңа кредитордың алдында тек берілген талаптың жарамсыздығы үшін жауап береді (ҚР АК 347-бабы).
Факторингтің қарызды сатудан айырмашылығы неде?
Факторинг — ақшалай талапты басқаға беру арқылы қаржыландыру: төлем мерзімі әлі келмеген талапты да, болашақ талапты да беруге болады (ҚР АК Ерекше бөлімі, 729, 731-баптар). Бұл — ағымдағы жеткізілімдер бойынша кейінге қалдыруларға арналған құрал. Мерзімі өткен қарызды сату — 339–347-баптар бойынша кәдімгі талапты басқаға беру.
Талапты басқаға бергеннен кейін талап қою мерзімі өзгере ме?
Жоқ. Міндеттемедегі тұлғалардың ауысуы талап қою мерзімінің және оны есептеу тәртібінің өзгеруіне әкеп соқпайды (ҚР АК 181-бабы). Сатып алушы сізде болған мерзім қалдығын алады.
Қай қарыздарды әлі өзіңіз өндіріп алуға болатынын көрсетеміз
- 130 минуттық қоңырауӨңдеуді 1С-іңізге қосамыз. Базаны интернетке ашпаймыз.
- 2Мерзімдер бойынша қарыздарӘр құжат бойынша мерзімі 30, 60, 90 күнге және одан көпке өткендер.
- 3Әрқайсысымен не істеу керекКімге еске салу, кімге кінәрат-талап, қай жерде салыстыру актісі керек.
Қоңыраусыз: өзіңіз байқап көріңіз — 7 күн тегін немесе демо-кабинетті ашыңыз.